Абай Құнанбайұлы — қазақ халқының ұлы перзенті, ұлттың рухани көшбасшысы. Ол ақын, философ, ойшыл, композитор, ағартушы, аудармашы, қоғам қайраткері ретінде қазақтың мәдениетін, әдебиетін және ұлттық ой-санасын жаңа деңгейге көтерген тұлға. Абайдың есімі тек қазақ әдебиетінде ғана емес, жалпы түркі дүниесінде, әлемдік мәдениетте ерекше орын алады. Оның шығармашылығы — қазақ халқының рухани жаңғыруының, ұлттық өзіндік санасының бастауы болып саналады.
Абай 1845 жылы 10 тамызда қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданында дүниеге келген. Оның шын аты — Ибраһим. «Абай» деген атты оған әжесі Зере еркелетіп қойған. Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы — елге белгілі, көзі ашық, әділ би, аға сұлтан, Меккеге қажылыққа барып, мұсылмандықты терең ұстанған тұлға. Анасы Ұлжан — мейірімді, ақылды, халық даналығын бойына сіңірген әйел. Абайдың отбасында тәрбиесі қатал әрі өнегелі болған. Әжесі Зере мен анасы Ұлжан бала Ибраһимге ертегі, аңыз, батырлар жырын айтып, оның қиялын, ой-өрісін дамытты. Ал әкесі Құнанбай баласының ел ісіне араласуын ерте бастаған.
Абай 10 жасында Семейдегі Ахмет Риза медресесіне оқуға түсіп, онда араб, парсы, шағатай тілдерін меңгеріп, діни және гуманитарлық білім алды. Қосымша Семейдегі орыс мектебінде оқып, орыс әдебиетіне, тарихына, философиясына қызығушылығы арта түсті. Ол шығыс шайырлары Фирдоуси, Науаи, Низами, Сағди, Руми шығармаларын, сонымен қатар орыс және Еуропа классиктері — Пушкин, Лермонтов, Гёте, Байрон, Толстой, Белинский еңбектерін терең оқыды. Бұл — Абай дүниетанымының негізін қалады.
Абайдың ақындық мұрасы — қазақ жазба әдебиетінің алтын қазынасы. Ол өз дәуірінің әлеуметтік, саяси, моральдық мәселелерін өлеңдері арқылы тереңнен қозғады. Ақын халықтың надандығын, білімге деген енжарлығын, парақорлық пен рушылдықты сынға алды. Оның көптеген өлеңдері философиялық ой-толғамға, адамгершілікке, ғылым мен білімге шақыруға құрылған.
Белгілі шығармалары: «Ғылым таппай мақтанба», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Сен де бір кірпіш дүниеге», «Интернатта оқып жүр», «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес», «Сегіз аяқ» және т.б. Абайдың шығармалары қазақ тілін жаңартты, әдебиеттің тілдік қорын байытты, халық санасына жаңа ұғымдар мен тұжырымдар әкелді.
Абайдың қара сөздері — оның даналығының айнасы. Барлығы 45 қара сөзден тұратын бұл еңбектерінде ақын адамның ішкі жан дүниесін, мінез-құлқын, қоғамдағы орын алған әділетсіздік пен рухани құлдырауды сынға алады. Бұл — қазақтың тұңғыш философиялық-этикалық прозасы болып саналады.
Мысалы: 7-сөзінде — баланы тәрбиелеу мен білім алудың маңызын, 10-сөзінде — «Адамның адамшылығы — ақыл, ғылым, ар, мінезбен» деп тұжырымдайды, 38-сөзінде — діни таным мен Алла туралы терең философиялық ой айтады.
Абай өз шығармаларында білім мен ғылымды басты құндылық ретінде қарастырды. Ол қазақ халқының өркениетті елдермен терезесі тең болуы үшін білім мен еңбек қажет деп санады. Оның өмірлік мақсаты — надандық пен керітартпалықпен күресу, жастарды ояту, халықты ағарту болды. Абайдың педагогикалық, тәрбиелік идеялары бүгінгі білім беру жүйесіне де негіз бола алады. Ол тек ақын емес, реформатор ойшыл, әлеуметтік әділет жолын іздеген күрескер тұлға болды.
Абай — қазақ әдебиетін әлемдік әдебиетпен жалғаған алғашқы көпір. Ол Пушкиннің «Евгений Онегинінен» үзінділерді, Лермонтовтың, Гётенің, Байронның, Крыловтың шығармаларын қазақша шебер аударып, халыққа ұсынды. Бұл — қазақ оқырманының Еуропа мәдениетімен танысуына жол ашты. Мысалы: Лермонтовтың «Из Гёте» атты өлеңін Абай «Қараңғы түнде тау қалғып» деп аударып, оған өз әнін жазды. Бұл туынды халық арасында кеңінен танымал.
Абайдың 30-дан астам әні бар. Ол қазақтың дәстүрлі әуендерін жетілдіріп, лирикалық, философиялық мазмұнмен байытты. Оның әндері тек көңіл көтеру емес, адамды тәрбиелеу, ой салу мақсатында жазылды.
Белгілі әндері: «Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Сегіз аяқ». Бұл әндерде қазақтың табиғаты, өмір салты, махаббат пен тағдыр туралы терең философиялық ойлар бар.
Абайдың мұрасы — қазақ ұлтының рухани негізі. Оның еңбектері тек әдебиет саласында емес, рухани, философиялық, мәдени, әлеуметтік ой-сананың қалыптасуына зор ықпал етті. Абай өз дәуірінде ұлттық идеяның шамшырағы болды.
Оның есімімен аталған: Абай облысы, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Абай атындағы театрлар, мектептер, көшелер, Абайдың "Жидебай-Бөрілі" мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайы. 1995 жылы ЮНЕСКО Абайдың 150 жылдығын халықаралық деңгейде атап өтті. 2020 жылы Абайдың 175 жылдығы ел көлемінде кең ауқымда тойланды. Бұл — оның мұрасының өміршеңдігін дәлелдейді.
Абайдың шығармашылығы мен қоғамдық қызметі жөніндегі даңқ Қазақстан шекарасынан әлдеқайда асып кеткен. Ұлы ойшылдың еңбектері мен рухани мұрасы көптеген елдерде жоғары бағаланып, Абайдың өзі болмаған жерлерде де оған арнап ескерткіштер орнатылған.
Ұлы ойшылға арналған мүсіндер Мәскеу қаласының орталығында, Ташкентте (Қазақстан елшілігінің алдында), Тегеранда (Ұлттық кітапхананың кіреберісінде), Каирде (Бостандық пен достық саябағында), сондай-ақ Бейжіңде, Будапештте, Ренн қаласында (Франция) орнатылған. Бұл тізім осы айтылғандармен ғана шектелмейді.
Абай Құнанбайұлы — халықтың жүрегінен мәңгі орын алған дана тұлға. Оның өсиеті мен ойлары қазіргі заманғы қазақстандықтар үшін де, бүкіл адамзат үшін де маңызын жоғалтпаған. Абайдың арманы — білімді, еңбекқор, ар-ұяты бар қоғам құру. Ол біздің ұлттық рухымыздың темірқазығы, мәңгілік өлмейтін мұраның иесі.