| Название, символ, номер | Айтылуы: /bəˈrɪliəm/ Ашылуы: 1798 жылы француз химигі Луи-Никола Воклен ашқан. |
| Группа, период, блок | Салыстырмалы атомдық массасы: 9.012 Тобы: 2 (сілтілік жер металдары) Периоды: 2 Тығыздығы: 1.85 г/см³ Еру температурасы: 1287 °C Қайнау температурасы: 2469 °C Изотоптары: Табиғи бериллий бір тұрақты изотоптан тұрады — бериллий-9 (100%). |
Бериллий 1798 жылы Луи-Никола Вокленмен ашылған. Ол элементті берилл минералынан алынған бериллий оксидінен тапқан. Металл күйіндегі таза бериллий алғаш рет 1828 жылы Фридрих Вёлер мен Антуан Бюсси арқылы алынды.
Бериллий өзінің бірегей қасиеттеріне байланысты өнеркәсіптің әртүрлі салаларында қолданылады, олардың ішінде жеңілдігі, қаттылығы және коррозияға төзімділігі бар. Аэроғарыш өнеркәсібі: Бериллий ұшақ, спутник және зымыран бөлшектерін жасау үшін қолданылады, себебі ол жоғары беріктік пен жеңілдікті үйлестіреді. Ядролық энергетика: Бериллий ядролық реакторларда нейтрондарды шағылыстырғыш және баяулатқыш ретінде пайдаланылады. Қорытпалар: Бериллий көбінесе мысқа қосылып, беріктік, электрөткізгіштік және коррозияға төзімділігі жоғары бериллий-мыс қорытпалары жасалады. Бұл қорытпалар электроникада, құралдар жасауда және дәл құрылғыларда қолданылады. Оптикалық жүйелер: Оптикалық өнеркәсіпте бериллий жоғары дәлдікті айналар мен инфрақызыл терезелерді жасау үшін пайдаланылады, себебі ол жоғары температурада деформацияланбай, пішінін сақтайды.
Бериллий табиғатта берилл және хризоберилл сияқты минералдар түрінде кездеседі. Бериллге асыл тастар – изумруд және аквамарин кіреді, олар да бериллийдің табиғи көздері болып табылады. Әлемдегі бериллийдің шамамен 50%-ы АҚШ-тан, әсіресе Юта штатынан өндіріледі.
Бериллий адам ағзасында ешқандай пайдалы рөл атқармайды және ол улы болып саналады. Бериллий шаңы мен булары тыныс алу кезінде өкпенің ауыр ауруларын, оның ішінде созылмалы бериллиозды тудыруы мүмкін. Бериллиймен жұмыс істейтін адамдар қауіпсіздік шараларын қатаң сақтауы керек.
Табиғи бериллий бір тұрақты изотоптан – бериллий-9-дан тұрады. Бериллийдің бірнеше радиоактивті изотоптары бар, бірақ олар тұрақсыз және олардың жартылай ыдырау мерзімі қысқа.
Бериллий екі валентті элемент болып табылады, ол әлсіз металлдық негіз ретінде әрекет етеді. Оның бетінде жұқа оксидтік қабықша түзіледі, бұл қабықша оны тотығудан қорғайды және коррозияға төзімді етеді. Бериллий жылуды жақсы өткізеді және оның балқу температурасы жоғары, бұл оны жоғары температура жағдайында пайдалы етеді.
Бериллий қорытпаларды қатайтып, олардың беріктігін арттырады, бұл оны құралдарды ұзақ уақыт бойы пайдалану қажет салаларда қолдануға өте қолайлы етеді. Ол аэроғарыш өнеркәсібінде кеңінен қолданылады, себебі тығыздығы төмен және жоғары температураларда қасиеттерін жоғалтпайды. Изумрудтар мен аквамариндер – құрамында бериллий бар берилл минералдарының түрлері.
Бериллий 2-топта орналасқан және магнийге жақын. Бұл сілтілік жер металды элемент, оның физикалық және химиялық қасиеттерінің арқасында өнеркәсіпте маңызды рөл атқарады.