Абай Құнанбайұлының өмір сүрген дәуірінде Семей қаласы саяси жер аударылғандар үшін ірі орталықтардың бірі болып есептелді. 1878 жылы осы қалада Семей облыстық статистикалық комитеті құрылды. Ол кезде Семей облысына қазіргі Шығыс Қазақстан аймағындағы Семей, Кереку (Павлодар), Зайсан және Қарқаралы уездері кіретін. Аталған комитет осы өңірлерде тұратын халықтың тұрмыс-тіршілігін, шаруашылығын, тарихын, мәдениетін және географиялық ерекшеліктерін зерттеумен айналысатын бірден-бір мекеме болды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Ресейдің орталық қалаларынан саяси себептермен жер аударылған көптеген зиялы қауым өкілдері – орыс, украин, беларус, поляк және басқа да ұлттардың өкілдері Семей қаласына келіп қоныстанды. Олардың көпшілігі – жоғары оқу орындарында білім алып жүрген, әртүрлі мамандықтар бойынша даярланған, заманының озық ойлы жастары еді.
1884–1887 жылдар аралығында Семейге жер аударылғандар келе бастағанда Абайдың жасы қырықтан енді ғана асқан болатын. Олар бұл өңірде ұзақ тұрақтай алмағанымен, Абайдың жан-жақты білімділігіне, орыс тілін жетік меңгергеніне, Шығыс пен Батыстың классикалық әдебиетіне терең бойлағанына, қоғамдық істерге белсене араласуына аса жоғары баға беріп, тәнті болды. Солардың ішінде ерекше дарынды, терең білімді тұлғалар – Е.П. Михаэлис, Н. Долгополов, П.Д. Лобановский секілді адамдар болды.
Павел Дмитриевич Лобановский 1884 жылдың тамыз айына дейін айдау жазасын Өскемен уезінде өтеп, кейін Семейге ауыстырылған кезде Абаймен танысады. Талантты суретші ретінде ол Абайдың білімдарлығына, ой тереңдігіне ерекше құрметпен қарап, онымен достық қарым-қатынас орнатады. Абайдың портретін қарындашпен салып, кейіннен Семейдегі өлкетану музейіне табыстайды. Бұл суретте дөңгелек жүзді, қою емес мұртты және жинақы сақалды, қазақы шапан мен тақия киген, ойға шомып отырған қазақ азаматы бейнеленген.
Портреттің сырт жағында мынадай жазба берілген:
«Ибрагим Құнанбаев – Семей уезі Шығыс болысының қазағы. Қазақ даласында ерекше танымал Құнанбай Өскенбаевтың ұлы. Өзі де кеңінен танылған тұлға. Өз халқының әдет-ғұрыптарын жақсы білетін, ел арасында зор ықпалға ие адам. Қырық бес жаста. Облыстық статистикалық комитеттің мүшесі» — деп көрсетілген және автордың қолы қойылған. Жазбаның астында «1887 ж.» деген белгі бар. Портрет 30x40 см көлеміндегі жылтыр картон қағазға салынған.
Абайдың бұл бейнесі – оның көзі тірісінде жасалған бейнелеу өнеріндегі тұңғыш туынды болып саналады. Лобановский Абаймен пікірлес бола жүріп, оны аса мұқияттықпен бейнелеген. Өз жазбасында Құнанбай мен Абайдың қазақ даласында танымал әрі ықпалды тұлғалар екенін атап өткен. Абайды қазақ халқының салт-дәстүрлерін жетік меңгерген, ғылымға бейім, терең білімді адам ретінде сипаттағанына қарағанда, ол ақынды жан-жақты зерттеп, жақсы танығаны байқалады.
1887 жылғы 7 қарашада өткен Семей облыстық статистикалық комитетінің мәжілісінде Сібір – Орал аймақтық ғылыми-өндірістік көрмесіне ұсынылатын экспонаттарды іріктеу мәселесі қаралып, Абайдың осы портретін көрмеге шығару туралы шешім қабылданады. Портрет аталған көрмеге қатысып, Сібір мен Орал өңірлерін аралап шығады. Бұл – Абайдың көзі тірісінде оған көрсетілген алғашқы қоғамдық құрметтің бірі болды. Ресей жұртшылығы қазақ даласының ұлы ойшылымен алғаш рет осы портрет пен оған қоса жазылған түсініктеме арқылы танысты.
Кейін бұл портрет бірнеше жыл бойы Семейдегі өлкетану музейінде сақталып келді. 1940 жылы Семей қаласында Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі ашылған кезде, бұл құнды жәдігер ақын музейіне ресми түрде тапсырылып, содан бері сол мекемеде сақталып келеді.
Абай бейнеленген бұл сурет – бейнелеу өнеріндегі тарихи мәні зор, тұңғыш көркем туынды. П.Д. Лобановскийдің портретке қосып жазған сипаттамасы – ақынның көзі тірісінде жазылған тұңғыш ресми сипаттағы әдеби-танымдық лебіздердің бірі болып саналады.
«Құнанбайдың ұлы – Абай» деген жазуы бар бірегей фотосуретті 1970 жылы Қазақстан археологиясы мен этнографиясы ғылымының негізін қалаушы, көрнекті ғалым, академик Әлкей Хақанұлы Марғұлан Ленинградтағы кітапханалардың бірінен тауып, ғылыми айналымға енгізді.
Сол жылы-ақ академик Марғұлан аталмыш тарихи дерек туралы «Қазақ әдебиеті» газетінде кең көлемді мақала жариялап, бұл ғылыми жаңалығын ұлы ақын Абай Құнанбайұлының туғанына 125 жыл толуына орай арнады.
Ғалымның мәліметінше, тарихи фотосурет 1868 жылдың маусым айында түсірілген. Ол кезде 23 жастағы Абай қазақ делегациясының құрамында Омбы қаласына барған. Мақсат – Ресей мен Батыс Сібірге сапар шеккен император Александр II-нің ұлы, ұлы князь Владимирді қарсы алу болатын.
Фотопортретті сипаттай келе, академик Марғұлан жас Абайдың келбетіне ерекше сүйсініспен тоқталады. Ол оқырман назарын Абайдың қайратты мүсініне, кең иығына, салмақты да сымбатты келбетіне аударады. «Әсіресе, – деп жазады ғалым, – оның маңғаз да паң күйде тік ұстаған басы бірден көзге түседі. Жас ақынның бейнесіндегі ең көркем сипат – биік маңдайы, үлкен әрі мейірімді көздері және қыран құстай иілген қасы. Фотосуреттегі Абайдың жанарына терең ой мен алысқа көз тастаған сабырлы қарас тән. Түзу мұрны, ерінінің пішіні мен қасының сызығы – жасы ұлғайған шақтағы Абайдың келбетін анық еске түсіреді», – деп түйіндеген еді зерттеуші.
Абайдың бұл портретін түсірген – Омбы қаласындағы фотоателье мен кітап дүкенінің иесі, кәсіби фотограф Исаак Кесслер болғаны айтылады.
Алайда бұл ғылыми жаңалықтың кең аудиторияға дер кезінде неге таралмағаны – көп сауалдың бірі. Неліктен жас Абайдың фотобейнесі жөніндегі осындай маңызды мәлімет орыс тілді баспасөзде ешқандай үнсіз қалды?
Мұндай құнды деректің шынайылығына ресми тұлғалардың күмән келтіруі екіталай. Әлемдік деңгейдегі ғалым Әлкей Марғұланды жалған мәлімет таратты деп айыптау немесе оның қателік жіберуі мүмкін деген тұжырым жасауға ешқандай негіз болмаған.
Болжам бойынша, бұл үнсіздіктің астарында саяси себептер жатуы мүмкін. Кеңестік идеология үстемдік еткен тоқырау жылдарында партиялық билік патша өкіметін еске салатын кез келген тарихи деректерді әдейі ұмыттыруға тырысқан. Сондықтан Марғұланның «Жас Абайдың фотобейнесі» атты мақаласының республикалық басылымда жарық көруі партия өкілдері тарапынан жылы қабылданбағаны анық. Соның салдарынан бұл жаңалық кең көлемде насихатталмай қалуы да ғажап емес.
Сол сияқты, тоталитарлық жүйе кезеңінде Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы үшін қуғынға ұшырауы, оның «ұлтшыл» және «социалистік реализмнен ауытқыды» деген айыптауларға ұшырауы да осы саясатпен сабақтас.
Міне, осындай тарихи-идеологиялық шектеулер Абайдың жас шағында император ұлының құрметіне ұйымдастырылған ресми қабылдауға қатысқандығын бейнелейтін осы деректі де тасада қалдырған болуы әбден мүмкін.
Соған қарамастан, бүгінде бізде – ұлы ақын әрі ағартушы Абай Құнанбайұлының шынайы фотобейнесінің көшірмесі бар. Көпшілік бұл бейнені алғаш көруі мүмкін. Бұл – көрнекті ғалым Әлкей Марғұланның орасан зор еңбегі нәтижесінде бізге жеткен Абай өмірінің тағы бір жарқын, көркем парағы. Бұл фотопортрет қазіргі заманғы ғалымдар мен жазушыларды, суретшілер мен ұстаздарды жаңа шығармашылық ізденістерге шабыттандырады деген үміт бар. Мүмкін, болашақта мектеп сыныптарында ілініп тұрған ресми портреттер орнына Абайдың жастық шағын бейнелейтін жаңа көркем суреттер ілінер.
Абай Құнанбайұлы отбасы мүшелерімен. Жидебай, 1903 жыл
Бұл сурет – Абайдың отбасылық ортасындағы өмірінің көрінісін бейнелейтін аса құнды тарихи дерек. Мұнда Абай ұрпақтары мен жақындарымен бірге бейнеленіп, қазақтың дәстүрлі отбасылық құрылымы, киім киіс мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігінің элементтері көрініс тапқан.
Алдыңғы қатарда (солдан оңға қарай) – тымақ киген бойжеткен Пәкизат. Оның қасында отырғандар – Абайдың ұлы Тұрағұл мен Әубәкір. Пәкизат пен Әубәкір – Абайдың тұңғыш ұлы Ақылбайдың балалары.
Екінші қатарда – ұлы ақын Абай Құнанбайұлының өзі, Еркежан және Әубәкірдің жұбайы Қамалия. Еркежан – Абайдың інісі Оспанның бәйбішесі. 1894 жылы Оспан қайтыс болғаннан кейін, қазақтың әмеңгерлік салты бойынша Еркежанға Абай үйленеді. Үшінші қатарда – Абайдың ұлы Мағауия тұр.